پژوهشی درباره الگوی تجرد در نقاط مختلف ایران

تهران- بررسی الگوی گستردگی تجرد از جنبه‌های مختلف نظیر محیط جغرافیایی، میزان دسترسی به کار، زن یا مرد بودن و نیز سطح تحصیلات می‌تواند در درک درست روند موجود و بهبود شرایط آینده جامعه ایرانی موثر واقع شود.

پژوهش‌ «تاخیر ازدواج در ایران: تحلیل تفاوت‌های شهرستانی در الگوهای تجرد مردان و زنان» عنوان مقاله‌ای به قلم فاطمه ترابی، محمد ترکاشوند مرادآبادی، عباس عسکری ندوشن و عادله امامی است که در 2 فصلنامه مطالعات جمعیتی منتشر شده است.

هدف این پژوهش، مطالعه وضعیت و تعیین‌کننده‌های تجرد جوانان در سطح شهرستان‌های ایران بوده و واحد تحلیل، ۴۲۹ شهرستان در سرشماری سال ۱۳۹۵ است.

برای این منظور، وضعیت تجرد مردان و زنان، با تمرکز بر سنین ۳۹-۲۵ سال، در سطح شهرستان‌ها مطالعه و سپس ارتباط آن با برخی از ویژگی‌های اقتصادی- اجتماعی شهرستان‌ها بررسی شده است.
سن ازدواج شهرستانی‌ها در طول نیم قرن
برآوردهای انجام شده نشان می‌دهد در سال‌های ۱۳۶۵-۱۳۴۵، میانگین سن اولین ازدواج مردان ایرانی روندی نزولی را پیموده و از ۲۴.۹ سال به ۲۳.۲ سال رسیده است. اما پس از آن، در تمامی سرشماری‌های بعدی روند افزایشی را تجربه کرده و در سال ۱۳۹۵ با میانگین ۲۷.۴ سال به اوج خود رسیده است.

در بین زنان، اما میانگین این شاخص در سرشماری سال ۱۳۴۵، ۱۸.۳ سال بوده است و تا سرشماری سال ۱۳۹۰ به طور مستمر روندی افزایشی داشته است و به ۲۳.۴ سال رسیده است؛ پس از آن با کاهشی اندک به ۲۳ سال در سال ۱۳۹۵ رسیده است.
بیشترین و کمترین میانگین سنی تجرد
شهرستان خلیل‌آباد در استان خراسان رضوی با میانگین سنی ۱۷.۸ سال به هنگام اولین ازدواج، روی‌هم‌رفته پایین‌ترین نسبت‌های تجرد زنان را در بین شهرستان‌های ایران به خود اختصاص داده است. در آن‌سوی طیف، شهرستان بدره در استان ایلام با میانگین سنی ۲۸.۳ سال به هنگام اولین ازدواج، به طور متوسط دارای بالاترین نسبت‌های تجرد زنان در بین شهرستان‌ها بوده است.

توزیع فضایی وضعیت تجرد نشان می‌دهد که شهرستان‌های واقع روی نواری که از غرب تا جنوب غرب کشیده شده دارای بالاترین نسبت‌های تجرد در سنین 34-30 ساله در ایران هستند و این الگوی توزیع فضایی نسبت‌های تجرد، برای مردان و زنان تقریبا مشابه است.

در تبیین این تفاوت‌های شهرستانی در وضعیت تجرد، برهم‌کنش میان عوامل ساختاری با الگوهای فرهنگ محلی غالب در مناطق مختلف ایران نقش کلیدی و مهمی دارد.
نسبت تجرد با تحصیلات عالیه
میانگین سن ازدواج برای زنانی که بی‌سواد و یا دارای تحصیلات ابتدایی هستند، ۲۳.۵ سال است. سپس در مقاطع راهنمایی و متوسطه به مقدار حداقلی خود(حدود ۲۰ سال) کاهش می‌یابد و دوباره به موازات افزایش سطح تحصیلات در مقاطع دانشگاهی، سن ازدواج نیز روبه فزونی می‌گذارد؛ به طوری که برای دانش‌آموختگان کارشناسی ارشد و بالاتر تا ۲۸.۴ سال افزایش می‌یابد.
نقش بیکاری در وضعیت تجرد مردان و زنان
شهرستان‌هایی که دارای نسبت‌های بالاتر بیکاری برای مردان و زنان بوده‌اند، شاخص‌های تجرد بالاتری را هم برای زنان و هم برای مردان نشان داده‌اند و برعکس، در شهرستان‌های با نسبت بیکاری پایین‌تر، دوران تجرد نیز کوتاه‌تر بوده و بنابراین ازدواج‌ها در سنین پایین‌تری صورت گرفته است.
تاثیر شهرنشینی بر تجرد افراد
شهرستان‌های با درصد شهرنشینی بالاتر، شهرستان‌های مهاجرپذیر و شهرستان‌های با درصد روستانشینی بالاتر، احتمالا مهاجرفرستند. فزونی سهم مردان در جریان‌های مهاجرتی، سبب افزایش شانس «فراهمی جفت» برای زنان در مناطق شهری می‌شود و حال آنکه زنان نقاط روستایی با پدیده تأخیر ازدواج و طولانی شدن دوره تجرد مواجه می‌شوند.
یافته‌های پژوهش
شهرستان‌هایی در غرب و جنوب غرب کشور بالاترین نسبت‌های تجرد و در مقابل، شهرستان‌هایی در مرکز و شمال شرق کشور پایین‌ترین نسبت‌های تجرد را برای هر ۲ جنس دارند.

نسبت‌های تجرد، ارتباط معکوسی با نسبت‌های باسوادی و ارتباط مستقیمی با نسبت بیکاری دارند. سیاست‌های توسعه متوازن ملی در جهت کاهش نابرابری شهرستان‌ها می‌تواند ضمن تسهیل ازدواج جوانان، تفاوت‌های منطقه‌ای و پراکندگی شهرستانی موجود در وضعیت تجرد جوانان را کاهش دهد.
در این تحقیق نشان داده شد هنگامی‌ که به واسطه تاخیر ازدواج، نسبت‌های تجرد در گروه‌های سنی پایین‌تر شروع به افزایش می‌کند، احتمال تجرد در گروه سنی بعدی نیز به موازات آن افزایش خواهد یافت.

در نسل‌های جدیدتر با توجه به تاخیری که در ازدواج‌ها به‌وجود می‌آید، احتمال ازدواج بعد از ۴۰ سالگی نیز افزایش می‌یابد.